Ngày 12/10 theo giờ Bắc Kinh, WTT China Grand Smash khép lại, bảng xếp hạng thế giới tuần thứ 42 của Liên đoàn Bóng bàn Quốc tế cũng được cập nhật. Trên bảng đơn nam, tên các tay vợt Trung Quốc xếp thành một hàng: Vương Sở Khâm thứ 5, Lâm Thi Đống thứ 9, Châu Khải Hào thứ 13, Ôn Thụy Bác thứ 14, Trần Viên Vũ thứ 27, Hướng Bằng thứ 33, Lương Tĩnh Côn thứ 37.
Chỉ nhìn danh sách này, dường như giang sơn vẫn còn người, nhưng chỉ cần lật lại vài tuần trước, người ta sẽ nhớ đến đêm 24/9 ở Nagoya: trận chung kết đồng đội nam thua chủ nhà Nhật Bản 2-3, sau 36 năm, lần đầu tiên đội Trung Quốc lỡ hẹn huy chương vàng đồng đội nam Asiad, còn đội Nhật Bản phải chờ đợi suốt 60 năm mới lại nâng chiếc cúp này.
Ở trận chung kết đó, Vương Sở Khâm lội ngược dòng trước Sora Matsushima ở trận đầu, nhưng ở trận thứ tư lại bị Tomokazu Harimoto thắng trắng 0-3, trận quyết định Ôn Thụy Bác thua Sora Matsushima 1-3. Một đội bóng từng coi việc thua trận là tin tức, giờ đây ngay cả mất chức vô địch cũng không còn có vẻ đột ngột. Người ta không khỏi muốn hỏi: đội nam bóng bàn Trung Quốc đã đi đến tình cảnh ngày hôm nay như thế nào?
Đây tuyệt đối không phải sự thay đổi trong một sớm một chiều, cũng tuyệt đối không phải do vận may của một trận đấu nào đó. Nếu nhất định phải tìm một mạch chính cho cuộc trượt dốc dài này, đại khái có thể quy về 3 điểm: sự sụp đổ của hệ thống tuyển chọn, sự tan rã của hệ thống bạn tập và đảm bảo, và vòng vây được tạo nên bởi sự cộng hưởng của luật lệ và môi trường. Ba chuyện này bề ngoài độc lập với nhau, nhưng bản chất lại là cùng một vụ sụt lở: cái nền móng từng dùng cách minh bạch nhất để chọn ra người mạnh, dùng sự đảm bảo chu đáo nhất để nâng đỡ người mạnh, dùng bầu không khí thuần khiết nhất để tôn trọng người mạnh, đang lỏng lẻo từng mảng một.
Thứ nhất, trụ cột cũ là việc tuyển chọn đã gãy trước. Trước đây đội tuyển bóng bàn Trung Quốc chọn người dựa vào từng trận đấu tuyển chọn trực tiếp được bày ra công khai, luật lệ đơn giản đến gần như tàn khốc: người thắng có suất, người thua về nhà, quan hệ lớn đến đâu cũng không đổi được một chỗ. Từ năm 2017 đến 2019, Phàn Chấn Đông liên tiếp giành 3 chức vô địch trên sân khấu "12 người mạnh nhất hành tinh", một mình ôm trọn 3 triệu nhân dân tệ tiền thưởng, được người hâm mộ gọi đùa là "Phàn Triệu Phú".
Trong mấy năm đó, sân đấu được mệnh danh là công bằng nhất, không nể nang tình cảm nhất này đã bị anh biến thành màn trình diễn cá nhân không chút hồi hộp. Nhưng cũng chính sự thống trị gần như tuyệt đối ấy khiến ban tổ chức lờ mờ nhìn thấy mối lo: chức vô địch bị một người độc chiếm thì sự hồi hộp tan biến, tính mới mẻ và giá trị thương mại của giải đấu cũng theo đó mà thu hẹp.
Tháng 1/2020, giải tuyển chọn trực tiếp cuối cùng khép lại tại Thâm Quyến, Phàn Chấn Đông và Chu Vũ Linh giành suất dự Giải vô địch thế giới tại Busan, sau đó dịch bệnh ập đến, giải đấu năm đó bị hủy, và giải tuyển chọn trực tiếp cũng từ đó không bao giờ được khôi phục. Thay vào đó là mô hình tuyển chọn đa nguyên "thứ hạng thế giới cộng thân phận nhà vô địch Olympic cộng đánh giá tổng hợp của ban huấn luyện". Nghe có vẻ chu đáo hơn, nhưng thực chất mơ hồ hơn.
Khi thứ hạng không còn là tấm giấy thông hành duy nhất, khi phán đoán của ban huấn luyện có thể lấn át thắng thua trên sân, những người trẻ khổ luyện nhiều năm liền mất đi con đường thăng tiến trong sạch và minh bạch nhất. Cơ hội không còn được đánh ra bằng cây vợt, mà phải tranh thủ bằng con mắt, sự cân nhắc và tình cảm. Đối với một môn thể thao coi thực lực là niềm tin, điều này chẳng khác gì rút đi nền móng của nó.
Thứ hai là sự tan rã của hệ thống bạn tập và đảm bảo. Giải tuyển chọn trực tiếp ngừng tổ chức, con đường ngoi lên đã hẹp lại; nhưng còn có một nhóm người ngay cả con đường ngoi lên cũng chưa từng có, đó chính là những bạn tập. Dưới cơ chế cũ, bạn tập tuy vô danh nhưng có thể được chia phần tiền thưởng mà các tay vợt chủ lực sau khi vô địch nộp vào quỹ chung của đội, mỗi chu kỳ được chia 80.000 đến 100.000 nhân dân tệ, không nhiều nhưng là một sự đền đáp nhìn thấy được, cũng là một chút thể diện tối thiểu.
Năm 2019, Hiệp hội Bóng bàn Trung Quốc thúc đẩy cải cách thực thể hóa, với định hướng thu nhập cá nhân của vận động viên thuộc về cá nhân, tiền thưởng và hợp đồng quảng cáo thương mại của các tay vợt chủ lực không còn đưa vào quỹ chung của đội. Từ lúc đó, thu nhập của bạn tập bị tách ra hoàn toàn, chỉ còn lương cơ bản ở đội tỉnh cộng trợ cấp tập trung, một năm từ hơn một trăm nghìn đến vài trăm nghìn nhân dân tệ, trong khi phía tay vợt chủ lực thường lên đến hàng chục triệu. Cùng là đổ mồ hôi, nhưng khoảng cách đã từ "vài chục lần" biến thành "một thế giới khác".
Tàn khốc hơn là con đường thăng tiến cũng bị khóa chặt: bạn tập quanh năm "định dạng" lối đánh của mình để mô phỏng tay vợt chủ lực, suất dự các giải lớn không liên quan đến họ, muốn chuyển hướng cũng không có chỗ đặt chân. Vì vậy màn ra đi đã diễn ra dồn dập vào năm 2026, trong vòng nửa năm có 6 bạn tập chia tay đội tuyển quốc gia, mức đãi ngộ mà Hà Trác Giai nhận được ở nước ngoài gấp 20 lần thu nhập trong đội, Lâm Cao Viễn nhận lương năm 800.000 euro ở giải Bundesliga Đức, có người lăn lộn ở Bắc Kinh nhiều năm vẫn không mua nổi một căn nhà. Khi những bạn tập trung thành nhất lần lượt quay lưng ra đi, khi trong thời gian Olympic ngay cả thẻ ra vào nhà thi đấu cũng chậm chạp mãi không làm xong, những gương mặt đứng trên sân đấu thực ra phía sau đã trống rỗng.
Thứ ba là vòng vây của luật lệ và môi trường, dồn vận động viên đến mức mang chấn thương cũng phải thi đấu. Cuối năm 2024, Phàn Chấn Đông và Trần Mộng lần lượt tuyên bố rút khỏi bảng xếp hạng thế giới, nguyên nhân chỉ thẳng vào quy định "không thi đấu thì bị phạt tiền" của WTT: các tay vợt trong top 10 thế giới rút lui trước khi giải khởi tranh hơn một tuần bị phạt 5.000 đô la Mỹ, rút lui trong vòng một tuần hoặc vắng mặt trực tiếp bị phạt 6.000 đô la Mỹ, nếu trong tuần rút lui đó lại đi đánh giải khác thì còn bị phạt thêm.
Phàn Chấn Đông nói, anh chưa bao giờ được phía chính thức thông báo rằng rút lui sẽ bị phạt tiền; mà năm 2024, tổng tiền thưởng WTT cả năm của anh chỉ có 68.750 đô la Mỹ, phạt một lần gần như bằng làm không công gần nửa năm. Một người bị chấn thương đầu gối hoặc phải cố gồng mình chịu đựng, hoặc nộp tiền, hoặc đi xa sang Bundesliga Đức kiếm sống. Thể thao thi đấu lẽ ra không nên dồn ép một người bị thương như vậy.
Cùng lúc đó, văn hóa fan cuồng đang từ một hướng khác gặm nhấm sân đấu này. Ở chung kết đơn nữ Olympic Paris, mỗi lần Trần Mộng ghi điểm, đón chờ cô không phải tiếng reo hò mà là những tiếng la ó chói tai; Phàn Chấn Đông từng bị "fan cuồng theo dõi đời tư" đột nhập trái phép vào phòng; ở chung kết đơn nam Asiad Nagoya, Lâm Thi Đống thắng Vương Sở Khâm 4-0, sau trận huấn luyện viên trưởng Vương Hạo bước tới chúc mừng, vậy mà bị các fan cực đoan diễn giải thành "chọn phe", "thiên vị".
Ngày 8/10, Hiệp hội Bóng bàn Trung Quốc hiếm hoi dùng lời lẽ cứng rắn, tuyên bố sẽ thúc đẩy cơ chế danh sách cấm vào sân; hai ngày sau, cảnh sát Bắc Kinh thông báo 3 cô gái trẻ vây chặn, lăng mạ huấn luyện viên trưởng Vương Hạo tại WTT China Grand Smash bị tạm giữ hành chính, 17 người khác bị phê bình giáo dục. Khi tiếng la ó át đi tiếng reo hò, khi tình cảm quan hệ lấn át thắng thua, một chốn danh lợi vốn đứng vững nhờ thực lực đã bị khuấy đảo thành một bộ dạng khác như thế.
Nhìn lại, ba chuyện này thực ra là ba mặt của cùng một chuyện. Giải tuyển chọn trực tiếp ngừng tổ chức, chiếc thang đi lên bị rút mất; tiền thưởng thuộc về cá nhân, những người làm nền ra đi; quy định phạt tiền dồn người ta đến giới hạn, văn hóa fan cuồng lại biến sân đấu thành nơi trút cảm xúc. Kẻ mạnh lên, kẻ yếu xuống, vốn là lẽ công bằng giản dị nhất của thể thao thi đấu. Nhưng khi chiếc thang, nền móng và sự thanh tịnh đều có vấn đề, lấy gì để chống đỡ chút nội lực ấy?
Suy cho cùng, bóng bàn chưa bao giờ chỉ là chuyện của vài nhà vô địch. Nó là một tòa nhà được nhiều thế hệ cùng nhau xây nên bằng sự tàn khốc của giải tuyển chọn trực tiếp, bằng sự vô danh của những bạn tập, bằng những sân đấu trong sạch. Xà nhà vẫn còn đó, nhưng một số cột trụ đã bắt đầu lung lay. Nội lực của bóng bàn Trung Quốc không nằm trong tủ cúp, mà nằm trong trái tim của mỗi người sẵn lòng đổ mồ hôi vì nó, thậm chí sẵn lòng mãi mãi vô danh vì nó. Chỉ cần dựng lại chiếc thang, mời lại những người làm nền, trả sân đấu về với thắng thua thuần túy, tòa nhà ấy sẽ chưa thể sụp đổ. Mong rằng ngày đó sẽ không còn quá xa.
