Gần đây, trang truyền thông chuyên về ngành công nghiệp thể thao Italy Calcio e Finanza đã tổng hợp cơ cấu sở hữu của các câu lạc bộ bóng đá Italy.
Trong bài viết mới nhất, trang này chỉ ra rằng cơ cấu sở hữu câu lạc bộ trong bóng đá Italy đang thay đổi: mô hình kiểm soát truyền thống bởi cá nhân hoặc gia đình dần cùng tồn tại với các lực lượng vốn mới như quỹ đầu tư, công ty cổ phần mẹ, nhà đầu tư tài chính và vốn nước ngoài; nguồn vốn và phương thức kiểm soát đằng sau các câu lạc bộ bóng đá cũng trở nên đa dạng hơn.
Là một trong những trang truyền thông trực tuyến chuyên nghiệp đầu tiên của Italy tập trung vào kinh tế, tài chính và quản trị trong lĩnh vực bóng đá và ngành công nghiệp thể thao, Calcio e Finanza từ lâu đã theo dõi các chủ đề như vận hành câu lạc bộ, hoạt động vốn, đầu tư và sự phát triển của ngành công nghiệp thể thao.
Trang này cho biết cơ cấu sở hữu câu lạc bộ trong bóng đá Italy đang thay đổi nhanh chóng. Nếu như vài thập kỷ qua, mô hình chiếm ưu thế là "ông chủ cá nhân" do các doanh nhân địa phương đại diện, thì những năm gần đây, tầm ảnh hưởng của các quỹ đầu tư, công ty cổ phần mẹ, nhà đầu tư tài chính và vốn nước ngoài trong bóng đá Italy đang tăng nhanh, đặc biệt là ở Serie A.
Đây là một trong những chủ đề quan trọng được quan tâm trong báo cáo thường niên đầu tiên do Ủy ban độc lập thẩm định sự cân bằng kinh tế và tài chính của các công ty thể thao chuyên nghiệp Italy (Commissione indipendente per la verifica dell’equilibrio economico e finanziario delle società sportive professionistiche) công bố. Báo cáo đã phân tích khá sâu về cơ cấu sở hữu và mô hình quản trị của các câu lạc bộ bóng đá chuyên nghiệp Italy. Từ tình hình mà báo cáo cho thấy, so với các giải hạng dưới, cơ cấu sở hữu của các câu lạc bộ Serie A đã quốc tế hóa rõ rệt hơn.
Trong 20 câu lạc bộ Serie A, có 10 câu lạc bộ có cổ đông trực tiếp đăng ký ở nước ngoài, chiếm 50% tổng số câu lạc bộ. Để so sánh, tỷ lệ này ở Serie B là 20%, với 4 trong 20 câu lạc bộ có cổ đông trực tiếp đăng ký ở nước ngoài; còn Serie C là 6 trong 56 câu lạc bộ, chiếm khoảng 10,7%.
Tổng hợp 96 câu lạc bộ thuộc Serie A, Serie B và Serie C được đưa vào phân tích, có tổng cộng 20 câu lạc bộ có cổ đông trực tiếp đăng ký ở nước ngoài, chiếm 20,8% toàn bộ mẫu.
Tuy nhiên, ủy ban đặc biệt lưu ý rằng không thể đơn giản đánh đồng số liệu này với "sở hữu nước ngoài". Những gì báo cáo thống kê là cổ đông trực tiếp được xác định dựa trên hồ sơ đăng ký kinh doanh và tài liệu cấp phép tham dự giải quốc nội Italy, không nhất thiết truy ngược toàn bộ chuỗi sở hữu cổ phần và người hưởng lợi cuối cùng.
Nói cách khác, một công ty đăng ký tại Italy thực tế có thể bị nhà đầu tư nước ngoài kiểm soát gián tiếp; ngược lại, một phương tiện đầu tư đăng ký ở nước ngoài cũng có thể cuối cùng do nhà đầu tư mang quốc tịch hoặc đến từ khu vực khác kiểm soát. Vì vậy, "cổ đông trực tiếp ở nước ngoài" và "vốn nước ngoài kiểm soát cuối cùng" không phải là hai khái niệm hoàn toàn giống nhau.
Vốn Mỹ và Anh chiếm vị trí chủ yếu trong số cổ đông nước ngoài
Xét 20 cổ đông trực tiếp nước ngoài mà ủy ban thống kê, vốn Mỹ có số lượng nhiều nhất với 6 trường hợp; tiếp theo là Anh với 5 trường hợp. Ngoài ra, Luxembourg và Hà Lan mỗi nước có 3 trường hợp, Romania, Malta và Bermuda mỗi nơi có 1 trường hợp.
Hiện tượng này đặc biệt rõ ở Serie A. Trong 20 câu lạc bộ Serie A, có 3 câu lạc bộ có cổ đông trực tiếp đăng ký tại Mỹ, 2 từ Anh, 2 từ Luxembourg, 2 từ Hà Lan, và 1 từ Romania.
Sự thay đổi này không xuất hiện đột ngột, mà là kết quả của quá trình tiến hóa lâu dài của mô hình sở hữu trong bóng đá Italy.
Báo cáo chỉ ra rằng bóng đá Italy trước đây từng có thời gian dài do các gia tộc công nghiệp lớn và doanh nhân bản địa nắm giữ các câu lạc bộ. Ví dụ, AC Milan từng gắn bó mật thiết với gia tộc Pirelli, Inter Milan từng do gia tộc Moratti kiểm soát, còn Juventus từ lâu gắn liền với gia tộc Agnelli.
Sau đó, các câu lạc bộ bóng đá dần chuyển đổi thành công ty vốn, và trải qua những giai đoạn như một số câu lạc bộ niêm yết trên sàn chứng khoán. Bước vào thập kỷ gần đây, mức độ tham gia của các nhà đầu tư tài chính quốc tế tiếp tục tăng lên, các quỹ, tổ chức cổ phần tư nhân và các loại vốn tài chính khác dần trở thành lực lượng quan trọng trong cơ cấu sở hữu câu lạc bộ bóng đá châu Âu.
Theo số liệu ủy ban dẫn ra, năm 2024, thị trường bóng đá châu Âu đã hoàn tất 64 thương vụ thâu tóm có sự tham gia của các quỹ đầu tư, quỹ cổ phần tư nhân, quỹ đầu tư mạo hiểm và quỹ nợ tư nhân, với tổng vốn đầu tư liên quan lên tới 4,3 tỷ euro.
Báo cáo đồng thời dẫn phân tích liên quan của Hiệp hội Cổ phần tư nhân Italy (AIFI). Số liệu cho thấy trong năm giải VĐQG hàng đầu châu Âu có tổng cộng 96 câu lạc bộ, trong đó khoảng một phần tư, tức 24 câu lạc bộ, có cổ đông lớn nhất là nhà đầu tư tài chính.
Nếu loại trừ Bundesliga của Đức, giải chịu ảnh hưởng của quy tắc "50+1", thì số câu lạc bộ do nhà đầu tư nước ngoài kiểm soát tiếp tục đạt 45 trên 78, và hơn một nửa trong số đó cuối cùng do nhà đầu tư Mỹ kiểm soát.
Quyền kiểm soát sở hữu câu lạc bộ tập trung cao độ
Sự thay đổi trong cơ cấu sở hữu của bóng đá Italy không chỉ nằm ở nguồn vốn, một xu hướng rõ rệt khác là quyền kiểm soát câu lạc bộ tập trung cao độ.
Trong 96 câu lạc bộ mà ủy ban phân tích, có 42 câu lạc bộ có cổ đông trực tiếp nắm giữ 100% cổ phần. 25 câu lạc bộ khác có cổ đông trực tiếp nắm giữ tỷ lệ cổ phần từ 75% đến 100%.
Nói cách khác, trong các câu lạc bộ được phân tích, khoảng bảy phần mười câu lạc bộ có cổ đông trực tiếp chính nắm giữ ít nhất 75% vốn.
Ở Serie A, xu hướng tập trung này còn rõ rệt hơn. Trong 20 câu lạc bộ Serie A, có 16 câu lạc bộ có cổ đông trực tiếp nắm giữ tỷ lệ cổ phần ít nhất 75%.
Tình hình ở Serie B cũng khá tương đồng, 15 trong 20 câu lạc bộ thuộc trường hợp này. Để so sánh, cơ cấu sở hữu ở Serie C phân tán hơn, đồng thời thể hiện rõ hơn những đặc điểm liên quan đến vốn địa phương và mô hình sở hữu mang tính khu vực.
Tuy nhiên, ủy ban cũng chỉ ra rằng bản thân việc sở hữu tập trung cao độ không thể đơn giản bị đánh giá là yếu tố tích cực hay tiêu cực.
Từ góc độ quản trị doanh nghiệp, có cổ đông cốt lõi nắm giữ tỷ lệ cổ phần cao có thể đồng nghĩa với quy trình ra quyết định nhanh chóng hơn, đồng thời giúp việc quy trách nhiệm rõ ràng hơn. Nhưng đồng thời, sở hữu cổ phần tập trung cao độ cũng có nghĩa là các cơ quan quản trị doanh nghiệp cần chú ý hơn đến các giao dịch với bên liên quan, việc rót vốn liên tục, cũng như việc bộ máy quản lý công ty có thực sự đủ độc lập hay không.
Vì vậy, khi các câu lạc bộ bóng đá dần trở thành những doanh nghiệp thương mại lớn, ai sở hữu câu lạc bộ, ai thực sự kiểm soát câu lạc bộ, và người kiểm soát có thể liên tục hỗ trợ tài chính cho câu lạc bộ hay không, đều trở thành những vấn đề ngày càng quan trọng.
Từ sở hữu câu lạc bộ đơn lẻ đến mô hình đa câu lạc bộ
Ngoài vốn nước ngoài và sự tập trung sở hữu, một thay đổi quan trọng khác mà bóng đá Italy đang đối mặt là sự phát triển nhanh chóng của mô hình sở hữu đa câu lạc bộ (Multi-club Ownership).
Cái gọi là sở hữu đa câu lạc bộ là việc cùng một nhà đầu tư, tổ chức đầu tư hoặc tập đoàn doanh nghiệp đồng thời sở hữu hoặc kiểm soát nhiều câu lạc bộ bóng đá ở các quốc gia và khu vực khác nhau.
Theo số liệu liên quan của UEFA và FIFA, cùng tài liệu được ủy ban dẫn trong báo cáo, hiện trên toàn cầu đã có khoảng 230 câu lạc bộ nằm trong các hệ thống sở hữu đa câu lạc bộ.
Để so sánh, con số này khoảng năm năm trước còn chưa đến 100, còn năm 2012 thậm chí chưa đến 40.
Mô hình đa câu lạc bộ có giá trị thương mại và vận hành nhất định đối với nhà đầu tư. Thông qua việc xây dựng mạng lưới câu lạc bộ, cùng một tập đoàn có thể tạo ra hiệu ứng quy mô trong các lĩnh vực như tuyển trạch, đào tạo cầu thủ trẻ, chiêu mộ cầu thủ và giao dịch cầu thủ.
Ví dụ, một cầu thủ trẻ có thể có cơ hội thi đấu và phát triển tại các câu lạc bộ ở những cấp độ khác nhau, quốc gia khác nhau; nhà đầu tư cũng có thể phân tán rủi ro kinh doanh của một câu lạc bộ đơn lẻ thông qua nhiều thị trường.
Đồng thời, mô hình đa câu lạc bộ cũng khiến các câu lạc bộ bóng đá hình thành những mối quan hệ vốn phức tạp hơn. Bóng đá Italy cũng đã dần bước vào xu hướng phát triển này, một số câu lạc bộ Italy đã được đưa vào các mạng lưới câu lạc bộ quốc tế.
Tuy nhiên, sự phát triển của sở hữu đa câu lạc bộ cũng mang lại hàng loạt vấn đề mới.
Những vấn đề chủ yếu mà ủy ban quan tâm bao gồm liệu các câu lạc bộ có giữ được tính độc lập hay không, việc chuyển nhượng cầu thủ trong nội bộ tập đoàn diễn ra thế nào, giá trị hợp lý của cầu thủ được xác định ra sao, và liệu cơ cấu sở hữu này có ảnh hưởng đến tính toàn vẹn của các trận đấu bóng đá hay không.
Ví dụ, khi hai câu lạc bộ thuộc cùng một tập đoàn đầu tư tiến hành giao dịch cầu thủ, cần chú ý nghiêm ngặt hơn đến việc giá giao dịch và các thỏa thuận thương mại liên quan có hợp lý hay không. Đồng thời, nếu trong nội bộ tập đoàn có một cái gọi là "câu lạc bộ trung tâm" và nhiều đội liên kết đảm nhận các chức năng khác nhau, thì liệu các câu lạc bộ khác có giữ được quyền ra quyết định kinh doanh hoàn toàn độc lập hay không cũng sẽ trở thành vấn đề mà cơ quan quản lý cần chú ý.
Các tài liệu liên quan mà ủy ban phân tích cũng nêu lên những lo ngại tương tự, tức là trong một số hệ thống đa câu lạc bộ, một số câu lạc bộ có thể dần trở thành "câu lạc bộ phụ thuộc" trong toàn bộ mạng lưới, định hướng chiến lược của chúng phục vụ nhiều hơn cho lợi ích chung của tập đoàn, chứ không hoàn toàn do các mục tiêu thi đấu và thương mại của chính mình quyết định.
Sở hữu trong bóng đá Italy bước vào giai đoạn mới
Xét về xu hướng tổng thể, việc sở hữu câu lạc bộ trong bóng đá Italy đang dần rời xa mô hình tương đối điển hình trước đây là "ông chủ doanh nhân + câu lạc bộ đơn lẻ".
Trước đây, một câu lạc bộ thường có mối liên hệ lâu dài và ổn định với một gia tộc, doanh nhân hoặc tập đoàn thương mại địa phương nào đó. Ngày nay, ngày càng nhiều quỹ đầu tư, tổ chức tài chính, công ty cổ phần mẹ, vốn quốc tế và mạng lưới đa câu lạc bộ đang tham gia thị trường này.
Đặc biệt ở Serie A, sự hiện diện của vốn nước ngoài đã trở thành hiện tượng khá phổ biến. Các nhà đầu tư Mỹ và Anh chiếm vị trí khá nổi bật trong số cổ đông trực tiếp nước ngoài, còn quy mô tham gia thâu tóm bóng đá châu Âu của các nhà đầu tư tài chính cũng không ngừng mở rộng.
Sự thay đổi này một mặt có thể mang đến cho các câu lạc bộ bóng đá nguồn vốn mới, nguồn lực thương mại và kinh nghiệm quản lý, cũng có thể thúc đẩy các câu lạc bộ áp dụng phương thức quản lý chuyên nghiệp hơn; mặt khác, cơ cấu vốn ngày càng phức tạp cũng khiến các cơ quan quản lý bóng đá phải đối mặt với những thách thức mới.
Vì vậy, công tác quản trị bóng đá Italy trong tương lai không chỉ cần quan tâm cổ đông trên sổ sách của câu lạc bộ là ai, mà còn cần tìm hiểu sâu hơn ai là người hưởng lợi cuối cùng thực sự, tiền vào câu lạc bộ từ đâu, giữa các nguồn vốn có mối liên hệ như thế nào, và nhà đầu tư có đủ năng lực hỗ trợ câu lạc bộ lâu dài và liên tục hay không.
Từ doanh nhân bản địa đến vốn quốc tế, từ câu lạc bộ đơn lẻ đến mạng lưới đa câu lạc bộ, cơ cấu sở hữu của bóng đá Italy đang trải qua một sự thay đổi liên tục. Và khi các nhà đầu tư quốc tế tiếp tục tham gia thị trường bóng đá châu Âu, làm thế nào để giữ cân bằng giữa toàn cầu hóa vốn và truyền thống bóng đá cũng sẽ trở thành chủ đề quan trọng mà công tác quản trị câu lạc bộ và quản lý bóng đá cần tiếp tục đối mặt trong tương lai.