Một buổi sáng ngày làm việc tuần trước, tôi thức đúng giờ, mơ màng với tay lấy điện thoại, theo thói quen lướt tin thể thao. Khi thông báo nhảy ra, tôi thật sự sững hai giây: Westbrook giải nghệ.
Russ đăng trên mạng xã hội một video dài ba phút rưỡi, mặc chiếc áo in dòng “Don't Rock With What They Say”, khép lại 18 năm sự nghiệp NBA như thế. Không có chuyến lưu diễn chia tay rầm rộ, không có vòng tôn vinh lần lượt của các đội, thậm chí không tổ chức một buổi họp báo giải nghệ đàng hoàng. Giống phong cách trên sân của anh: lao lên thì tăng tốc hết ga, dừng cũng dứt khoát gọn gàng.
Đánh giá sự nghiệp của anh thế nào? Đến đúng ngày anh giải nghệ, cũng chưa tranh ra được câu trả lời rõ ràng. Người thì lật ra 209 lần triple-double, vua ghi điểm trong lịch sử vị trí point guard, bảo đây là huyền thoại đẳng cấp lịch sử đích thực; người thì túm lấy những lựa chọn ném tệ, cảm xúc sân cỏ mất kiểm soát, bảo anh chỉ cày số liệu, danh không xứng thực. Cãi từ Oklahoma City sang Houston, từ Lakers sang Clippers, cho đến ngày anh thật sự quay lưng bước đi.
CĐV và nhà bình luận dán mắt vào từng hiệp công thủ và bảng số liệu cãi nhau không ngớt, còn những người từng sống cạnh anh ngày ngày, đánh giá lại thống nhất lạ thường.
Tôi không muốn bàn địa vị lịch sử của anh. Tôi muốn tìm được Westbrook thật sự.
Hãy bắt đầu từ biệt danh đã gọi suốt 18 năm. Fan cũ đều nhớ, cách gọi này ban đầu từ “Tam thiếu sấm sét”. Thời đó ba chàng trai ngoài hai mươi của Oklahoma City xuất hiện như từ trên trời rơi xuống: Durant, Harden, Westbrook, thế là có biệt danh “tam thiếu”, mang chút thân mật gọi đám trai trẻ nhà mình.
Sau này người đến người đi, Durant thành Thần chết và “tiểu soái”, Harden có biệt danh Đăng Ca và “ông già râu”, “tam thiếu” ban đầu tan, hai chữ “thiếu” kia cũng dần chẳng ai nhắc. Chỉ riêng Westbrook, hai chữ “Uy Thiếu”, từ mùa tân binh gọi đến ngày giải nghệ, gọi suốt 18 năm.
Có người gọi anh là “cậu ấm Uy”, bảo trên sân anh làm theo tính mình, lao đầu tông thẳng, mặc kệ tất, như cậu ấm đang giận dỗi. Nhưng chữ “thiếu” này tôi muốn hiểu là thiếu niên. Không phải nói anh mãi không trưởng thành, mà là cái khí ấy trên người anh chưa bao giờ bị mài mòn. Không chịu mềm, không biết tròn trịa, trong mắt luôn có ánh lửa. Như có người trên Hupu nói: trong “tam thiếu” chỉ còn anh xứng chữ “thiếu” ấy, vì nhiệt huyết vốn luôn bị buộc chặt với tuổi trẻ.
Hồi còn năm nhất UCLA, Westbrook mới chỉ là hậu vệ dự bị trung bình 3,4 điểm, thậm chí không xin nổi phút ra sân ổn định. Nhưng năm đó Kobe đến trường tổ chức trận, mọi sinh viên trên sân đối mặt Kobe đương nhiên hơi rụt rè, chỉ mình anh chẳng nói hai lời đã dán vào, cả trận pressing sát nút không rời, tấn công cũng dám đánh dám lao, không vì đối diện là Kobe mà co lại.
Đồng đội đại học của Westbrook, cũng là point guard đá chính UCLA lúc ấy Darren Collison sau này nhớ lại: “Tôi chắc chắn không nói lúc đó Westbrook khóa chết Kobe, vì chẳng ai thật sự chặn được Kobe đỉnh cao, nhưng cậu ấy là người trẻ duy nhất khiến Kobe chơi không thoải mái, cậu ấy đã giành được sự tôn trọng của Kobe.”
Vài năm sau, Westbrook đã ngồi vững suất All-Star, và còn vào chung kết NBA.
Lúc đó có người hỏi Kobe, ai trong liên đoàn hiện nay giống ông nhất? Câu trả lời của Kobe: “Westbrook là người giống tôi nhất trong liên đoàn lúc này, cậu ấy chơi bóng mang một khí quyết liệt, giống tôi ngày trước.”
Anh cực kỳ chăm chỉ, cố chấp, thái độ với bóng rổ gần như khắc nghiệt. Durant sau khi Westbrook giải nghệ đã viết một đoạn hồi ức: “Mỗi lần tôi tới phòng tập, cậu ấy đã hoàn thành buổi tập thêm cá nhân. Tôi hỏi trợ lý HLV tập thêm trước buổi tập và sau buổi tập cái nào khó hơn, trợ lý nói cái trước khó hơn. Từ đó, tập thêm trước trận thành thói quen của tôi. Cậu ấy dùng hành động làm gương, lời chưa bao giờ nhiều, nhưng 18 năm như một ngày vẫn xuất hiện ở đó.”
“‘Đừng ném hỏng, tân binh.’ Đó là câu đầu tiên Westbrook nói với tân binh Spencer Jones.”
“Đó là mùa hè trước khi tôi vào liên đoàn, chúng tôi tham gia một trận bóng đường phố. Tôi ném được quả quyết định, nhưng theo luật còn phải ném phạt thành công mới chính thức kết thúc trận. Westbrook trên vạch ném phạt dùng bóng đẩy nhẹ ngực tôi, cúi sát tai nói khẽ: ‘Đừng ném hỏng, tân binh.’ Rồi cậu ấy đứng cạnh tôi, không nhúc nhích.”
“Đó chính là cường độ thi đấu của cậu ấy. Không phải ác ý, cũng không nhằm vào tôi, cậu ấy chỉ là không muốn thua.”
Đó chính là Westbrook trên sân, luôn mang một ngọn lửa, chưa bao giờ là kiểu người ôn hòa.
Nhiều người nói, ngoài sân anh khác hẳn trên sân. Nhưng nhìn kỹ sẽ thấy tính cách chưa bao giờ đổi. Cả đời anh chưa học được đánh võng, càng không biết thế nào là lời xã giao.
Năm 2019, sự kiện Morey ầm ĩ khắp nơi, cả liên đoàn ai cũng tránh, hoặc nói mập mờ, hoặc ngậm miệng. Sợ đắc tội người.
Lúc đó Westbrook vừa gia nhập Rockets, đang theo đội đá preseason ở Nhật. Anh chẳng nói gì, chỉ mặc đồ Đường màu đỏ ra sân hai ngày liên tiếp, đường hoàng đi trước ống kính, không chút che giấu.
Có thể tưởng tượng, lời mắng và đe dọa của netizen Mỹ ập tới như sóng, anh chỉ ném một câu trên mạng xã hội đáp trả: “You say what happen, now what?” Phóng viên muốn đào hố gài lời, anh chỉ lạnh lùng ném: “Câu hỏi tiếp theo.” Hành động của anh chính là thái độ của anh.
Thời Lakers, đội mời Will Smith đến chia sẻ nội bộ, có lẽ vì Will Smith vừa trải qua sự kiện tát ở Oscar, James và Davis không vui, đập cửa đi thẳng. Nhưng sau khi được HLV khuyên quay lại lại dẫn đầu nói chuyện rôm rả với Smith, kết quả kéo hoạt động nửa giờ thành gấp đôi. Westbrook ngồi dưới, lúc tan buổi ném một câu: “Tôi không thích thứ giả tạo kiểu này, đổi tôi thì tôi không làm được.”
Tôi không thể chứng minh anh có phải người phân biệt được tốt xấu hay không, nhưng yêu ghét của anh viết hết lên mặt. Trong một liên đoàn nơi ai cũng tinh thông quản lý hình tượng, giỏi tám mặt lẹ làng, anh sống như tảng đá chưa mài, góc cạnh đâm người, nhưng cũng quý vì thật.
Capela chỉ đá cặp với anh nửa mùa ở Rockets, sau này nói về Westbrook, bảo anh là siêu sao chân thành nhất từng làm việc cùng. “Cậu ấy luôn cười, luôn đùa, tôi chưa bao giờ nghĩ siêu sao đẳng cấp này lại gần gũi đến vậy.” Có lần tập, Capela tiện miệng khen vòng tay anh đẹp, Westbrook tuột luôn đưa vào tay anh, sau mới biết chiếc vòng đó đặt riêng, giá vài chục nghìn đô.
Cầu thủ Tây Ban Nha Abrines vừa tới Thunder, ngôn ngữ không thông, đất lạ người lạ, ngày ngày nhốt mình trong khách sạn, từng muốn bỏ bóng về châu Âu. Westbrook chủ động kéo anh đi ăn, dẫn anh hòa vào đội, giúp anh vượt đoạn khó nhất. Abrines sau này nói: “Lúc tôi sắp không chịu nổi, chính cậu ấy kéo tôi một cái. Việc này tôi nhớ cả đời.”
Với người thường quanh mình, anh cũng chẳng có kiểu ngôi sao. Năm 2015 anh giành MVP All-Star, phần thưởng là một chiếc xe mới, anh không giữ mà nhờ tổ chức từ thiện gia đình ở Oklahoma City sàng lọc, chọn một bà mẹ đơn thân 19 tuổi một mình nuôi hai con nhỏ. Tổ chức hẹn cô tới văn phòng, lúc đầu cô tưởng nhân viên đùa, đến khi Westbrook móc chìa khóa xe đưa vào tay, ngay tại chỗ đỏ mắt khóc.
Sau có người hỏi chuyện này, anh chỉ nói nhạt: “Người cố gắng chống đỡ gia đình đáng được đối đãi tử tế, tôi chỉ muốn thưởng cô ấy vì luôn làm việc vì gia đình.”
Năm 2020 ở bubble, sau khi Rockets bị loại Westbrook trả phòng, để lại 8.000 USD tip cho nhân viên dọn, trước khi đi còn dọn phòng sạch sẽ. Sau có người hỏi, anh chỉ nói: “Họ chăm sóc chúng tôi rất tốt, đó là điều nên làm.”
Tôi từng lướt Douyin thấy một đoạn: một nhiếp ảnh gia gặp Westbrook bên đường, không bảo vệ, không tài xế, chỉ một mình đi bộ. Nhiếp ảnh gia gọi lại, hỏi có chụp vài tấm được không. Anh không dừng bước, nói đang vội đón con, hơi bất tiện, nhưng bảo đối phương có thể chụp vài tấm trên đoạn đường ngắn này, còn tiện miệng nói nửa tiếng nữa sẽ quay lại. Đến cạnh xe sắp mở cửa, anh ngược lại dừng chân, đứng thẳng tạo vài dáng, suốt không nói thêm gì, cũng không giục giờ. Giống vô số việc nhỏ anh từng làm.
Người thường xem Westbrook chơi bóng sẽ biết, anh từng hay đeo một băng cổ tay ghi KB3. Đó là bạn thân từ nhỏ Khelcey Barrs III. Hai người từ nhỏ ở đối diện phố, lớn lên trên sân bóng đường phố Los Angeles, hẹn tương lai cùng đánh nên danh. Barrs nổi tiếng sớm, lớp trên đã cao 1,98 m, lọt bảng xếp hạng học sinh trung học toàn Mỹ; Westbrook lúc đó mới hơn 1m70, thậm chí không đá nổi suất chính đội trường.
Nhưng năm 2004 ở một trận bóng đường phố, Barrs ngã vì đột quỵ tim, không bao giờ đứng dậy nữa, năm đó mới 16 tuổi.
Từ đó, Westbrook tập điên hơn, phòng tập mở cửa anh tới, khóa cửa anh về. Anh sau này nói, mình chưa bao giờ chơi bóng một mình, mà mang giấc mơ của hai người. Tốt nghiệp trung học, UCLA không cho học bổng toàn phần, anh vẫn cắn răng đi, vì đó là trường Barrs từng nhận offer, con đường anh trai chưa đi hết anh đi thay. Bà của Barrs sống một mình, anh thường qua giúp việc nhà, đổ rác, kiên trì nhiều năm.
Câu “Why Not” xuyên suốt cả sự nghiệp, cũng từ câu đùa miệng tuổi teen, dần thành tín điều đời anh.
Câu này không phải khẩu hiệu truyền cảm hứng thiết kế công phu, chỉ là câu cửa miệng khi anh và đám bạn thân trung học Barrs chơi đùa. Trong lớp ngoài lớp, cười cợt đùa giỡn, luôn để câu này trên miệng.
Sau khi Barrs ra đi, câu đùa vô tư đổi trọng lượng. Cả ngày mai và tai nạn cái nào đến trước cũng chẳng ai nói chắc, thì việc mình muốn làm, sao không liều một phen?
“Người ta cứ nói cậu cái này cũng không được, cái kia cũng không làm nổi,” anh nói, “nhưng why not?”
Năm 2018 anh giành MVP đầu tiên trong sự nghiệp, Jordan cũng nhân đó ra mắt giày chữ ký chính hãng đầu tiên cho anh. Anh không theo lệ đặt tên series bằng tên mình, mà đặt Why Not Zer0.1 — Zer0 ứng với áo số 0, Why Not là tín điều đời anh. Anh thêu KB3 lên lót giày, viết Why Not ở mũi giày, nhét câu chuyện của mình vào đôi giày chữ ký. Anh nói làm giày chữ ký mình không quan tâm chiêu trò, mà là kể chuyện qua phối màu và chi tiết, giấu con đường đã đi vào đó.
Nói thêm một câu, tôi thật sự rất thích đôi Why Not Zer0.2, vừa đẹp vừa dễ mang.
Sau này, anh lại lấy câu ấy đặt tên quỹ từ thiện, xây phòng đọc trong cộng đồng, giúp trẻ em gia đình nghèo, chỉ muốn nói với những người trẻ không được đánh giá cao: mặc kệ người khác nói gì, muốn làm thì làm.
Ở trại tập từ thiện sau khi giải nghệ, một cầu thủ nhỏ hỏi anh, ông có phải cầu thủ NBA thật không? Westbrook trả lời: “Tôi từng là, hồi còn trẻ.”
Chúng ta luôn nghĩ huyền thoại khép màn phải có chút động tĩnh, phải gió, phải mưa, phải không khí sấm dậy sóng vỗ, mới xứng 18 năm lao đầu tông thẳng của anh. Nhưng đến đúng ngày ấy mới thấy, đây chỉ là một buổi sáng bình thường, một video, vài câu nói, bình thường đến mức bạn còn chưa kịp phản ứng.
Anh là vua triple-double lịch sử, là MVP đầy tranh cãi, là người anh em đáng tin nhất trong mắt đồng đội, là thiếu niên mang giấc mơ bạn thân ra sân, là người cả đời không chịu cúi đầu trước thế tục. Anh không cần được tất cả mọi người hiểu, cũng không cần bị định nghĩa bằng một tiêu chuẩn thống nhất.
Anh chỉ là Russell Westbrook. Một người lao đầu tông thẳng 18 năm trong liên đoàn, đến phút cuối, vẫn là thiếu niên ban đầu ấy.
